به نقل از اقتصاد کشور جهش قیمت دلار در روزهای اخیر و نزدیک شدن نرخ آن به محدوده ۲۷۰ هزار تومان، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که چه عواملی پشت موج جدید تقاضا در بازار ارز قرار دارد. بر اساس تحلیل ارائه‌شده در این گزارش، ترکیبی از افزایش تقاضای تجاری، نگرانی از خروج سرمایه، رشد سرعت گردش پول و تشدید ریسک‌های سیاسی می‌تواند در شکل‌گیری این موج نقش داشته باشد.
در این میان، حسن کاظم‌زاده، کارشناس اقتصادی، دو گروه تجار و واردکنندگان و متقاضیان خروج سرمایه را از عوامل مهم افزایش تقاضای اخیر می‌داند. از سوی دیگر، مسیر آینده دلار به متغیرهایی مانند سیاست ارزی، وضعیت فروش نفت، رشد نقدینگی، کسری بودجه و تحولات سیاسی وابسته خواهد بود.
تقاضای تجاری و خروج سرمایه؛ دو محرک بازار ارز
قیمت دلار طی چند روز از محدوده ۲۳۴ هزار تومان به حدود ۲۷۰ هزار تومان رسید. چنین حرکتی در سطوح بالای قیمتی می‌تواند علاوه بر عوامل بنیادین، تحت تأثیر تغییر انتظارات و افزایش تقاضای کوتاه‌مدت قرار گیرد.
بر اساس این تحلیل، گروه نخست متقاضیان، تجار و واردکنندگانی هستند که با افزایش احتمال تشدید محدودیت‌های تجاری، ترجیح داده‌اند زودتر ارز مورد نیاز خود را تهیه و کالاهایشان را وارد کنند. برای این گروه، ارز صرفاً یک دارایی سرمایه‌ای نیست و مستقیماً با تأمین کالا و ادامه فعالیت تجاری ارتباط دارد.
گروه دوم نیز افرادی هستند که قصد انتقال سرمایه به خارج از کشور دارند. محدودتر شدن شبکه‌های مالی و دشوارتر شدن جابه‌جایی پول می‌تواند این گروه را به تبدیل سریع‌تر دارایی‌های ریالی به ارز ترغیب کند؛ به همین دلیل، قیمت خرید برای این دسته از متقاضیان ممکن است اهمیت کمتری نسبت به حفظ ارزش دارایی داشته باشد.
هم‌زمانی این دو نوع تقاضا می‌تواند شوک کوتاه‌مدتی به بازار وارد کند. در صورت تخلیه تقاضای فشرده، بازار ارز ممکن است وارد دوره‌ای از استراحت و انتظار شود تا مسیر سیاست‌گذاری و تحولات سیاسی روشن‌تر شود.
سرعت گردش پول چگونه به جهش قیمت‌ها کمک می‌کند؟
در تحلیل ارائه‌شده، نرخ تعادلی دلار حاصل برآیند عرضه و تقاضای ارز و شرایط پولی اقتصاد است. کاهش عرضه ارز و افزایش انتظارات تورمی می‌تواند نرخ تعادلی را به سطوح بالاتری منتقل کند، اما جهش سریع قیمت‌ها نشان می‌دهد عوامل دیگری نیز می‌توانند وارد معادله شوند.
یکی از این عوامل، افزایش سرعت گردش پول است. در شرایط تورمی، صاحبان دارایی ممکن است پس از فروش یک دارایی، به‌سرعت منابع حاصل را به بازار دیگری منتقل کنند؛ برای مثال، پول حاصل از فروش خودرو می‌تواند وارد بازار سهام شود و منابع حاصل از فروش سهام به سمت طلا، ملک یا ارز حرکت کند.
در چنین شرایطی، حتی بدون ایجاد نقدینگی جدید، یک حجم مشخص از پول می‌تواند در فاصله کوتاهی چندین بار میان بازارهای مختلف جابه‌جا شود و فشار تقاضا برای دارایی‌های مختلف را افزایش دهد. بنابراین، بخشی از التهاب بازار ارز می‌تواند ناشی از تلاش صاحبان سرمایه برای کاهش مواجهه با ریسک کاهش ارزش پول ملی باشد.
سه سناریو برای روابط ایران و آمریکا
در بخش دیگری از این تحلیل، مسیر سیاست آمریکا در قبال ایران به‌عنوان یکی از متغیرهای مؤثر بر انتظارات بازار ارز بررسی شده است. بر اساس دیدگاه مطرح‌شده، سه ابزار اصلی شامل فشار اقتصادی، مذاکره برای دستیابی به توافق موقت و استفاده از ابزار نظامی برای افزایش فشار بر ایران قابل بررسی هستند.
در این تحلیل، سناریوی ترکیبی فشار اقتصادی و مذاکره به‌عنوان وضعیت مورد بررسی قرار گرفته است؛ با این حال، تأکید شده که وزن هر یک از سناریوها می‌تواند با تغییر شرایط سیاسی و نتیجه مذاکرات تغییر کند.
این موضوع به معنای وقوع قطعی درگیری نظامی نیست، بلکه نشان می‌دهد معامله‌گران بازار ارز بخشی از تصمیم‌های خود را بر اساس احتمال وقوع تحولات سیاسی اتخاذ می‌کنند. افزایش نگرانی درباره آینده روابط ایران و آمریکا یا احتمال تشدید تنش‌ها می‌تواند تقاضای احتیاطی برای ارز را افزایش دهد.
دلار در سناریوهای مختلف به کدام سمت می‌رود؟
اگر بخش عمده جهش اخیر ناشی از رفتار بازار و افزایش سرعت گردش پول باشد، با تخلیه تقاضای فوری، احتمال کاهش التهاب بازار وجود دارد. در تحلیل ارائه‌شده، محدوده ۲۵۰ تا ۲۸۰ هزار تومان به‌عنوان یک بازه احتمالی برای نوسان دلار در دوره استراحت بازار مطرح شده است؛ البته این برآورد وابسته به شرایط اقتصادی و سیاسی خواهد بود.
در سناریوی دوم، اگر کسری بودجه، پایه پولی و رشد نقدینگی بار دیگر افزایش پیدا کند، فشار بر نرخ ارز می‌تواند از مسیر متغیرهای اقتصادی ادامه یابد. در این حالت، آرامش احتمالی بازار ممکن است موقتی باشد و روند قیمت‌ها دوباره تحت تأثیر عوامل پولی و تورمی قرار گیرد.
سناریوی سوم به افزایش ریسک‌های سیاسی و احتمال درگیری مربوط می‌شود. در صورت افزایش چنین ریسکی، ممکن است تقاضای احتیاطی برای ارز تشدید شود و بازار ارز نسبت به سایر بازارهای دارایی واکنش شدیدتری نشان دهد؛ به‌ویژه اگر هم‌زمان تجارت خارجی و دسترسی به منابع ارزی با اختلال مواجه شود.
چه عواملی مسیر بعدی دلار را تعیین می‌کنند؟
در مجموع، جهش اخیر دلار را نمی‌توان با یک عامل واحد توضیح داد. تقاضای تجاری، خروج سرمایه، سرعت گردش پول، انتظارات تورمی و ریسک‌های سیاسی می‌توانند هم‌زمان بر بازار اثر بگذارند.
بر این اساس، چهار متغیر سرعت گردش پول، رشد نقدینگی، توان بانک مرکزی در تأمین ارز و تغییر سطح ریسک‌های سیاسی، از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده مسیر بعدی بازار ارز خواهند بود.
بازار ارز اکنون در شرایطی قرار دارد که یک دوره آرامش کوتاه‌مدت می‌تواند در صورت تغییر انتظارات یا تشدید عوامل اقتصادی و سیاسی، دوباره با موج تقاضا مواجه شود. بنابراین، برای ارزیابی روند دلار، بررسی متغیرهای بنیادین اقتصاد و تحولات سیاست خارجی اهمیت بیشتری از دنبال کردن شایعات و نوسان‌های روزانه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌های بازار ارز و تحولات اقتصادی، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
