به نقل از اقتصاد کشور افزایش هزینه‌های انرژی، رشد تقاضای برق و تشدید تغییرات اقلیمی، کشورهای جهان را به سمت اجرای سیاست‌های تازه برای کاهش مصرف و افزایش بهره‌وری انرژی سوق داده است. تازه‌ترین گزارش آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که نرخ بهبود بهره‌وری انرژی در جهان در سال ۲۰۲۵ به‌طور برآوردی به ۱.۸ درصد رسیده؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود یک درصد بود. با وجود این پیشرفت، جهان همچنان از مسیر لازم برای دستیابی به هدف جهانی بهره‌وری انرژی تا سال ۲۰۳۰ فاصله دارد.
صرفه‌جویی انرژی دیگر تنها به خاموش کردن چراغ‌های اضافی یا کمتر استفاده کردن از وسایل برقی محدود نیست. دولت‌ها در کنار تشویق مردم به اصلاح الگوی مصرف، روی استانداردهای ساختمان‌سازی، تجهیزات کم‌مصرف، فناوری‌های صنعتی، حمل‌ونقل کارآمد و مدیریت هوشمند تقاضای انرژی سرمایه‌گذاری می‌کنند.
بهره‌وری انرژی؛ اولویت تازه سیاست‌گذاری اقتصادی
بهره‌وری انرژی به این معناست که با مصرف مقدار کمتری انرژی، همان میزان کالا و خدمات یا حتی مقدار بیشتری تولید شود. این رویکرد می‌تواند هزینه خانوارها و بنگاه‌ها را کاهش دهد، امنیت انرژی را تقویت کند و فشار بر منابع سوخت و شبکه‌های برق را کمتر سازد.
بر اساس گزارش «بهره‌وری انرژی ۲۰۲۵» آژانس بین‌المللی انرژی، بیش از ۲۵۰ سیاست جدید یا به‌روزرسانی‌شده در حوزه بهره‌وری انرژی طی سال ۲۰۲۵ در کشورهایی اجرا یا تصویب شد که در مجموع بیش از ۸۵ درصد تقاضای جهانی انرژی را به خود اختصاص می‌دهند.
این اقدامات، حوزه‌هایی مانند استانداردهای تجهیزات، ساختمان‌ها، سامانه‌های گرمایشی و سرمایشی و فرایندهای صنعتی را در بر می‌گیرد. با این حال، آژانس بین‌المللی انرژی تأکید دارد که سرعت فعلی پیشرفت برای دستیابی به هدف جهانی دوبرابر کردن نرخ بهبود بهره‌وری انرژی تا سال ۲۰۳۰ کافی نیست.
ساختمان‌های کم‌مصرف؛ راهکاری برای کاهش اتلاف انرژی
ساختمان‌ها یکی از مهم‌ترین حوزه‌های کاهش مصرف انرژی هستند. عایق‌کاری دیوارها و سقف‌ها، نصب پنجره‌های کارآمد، استفاده از سامانه‌های کنترل هوشمند دما و جایگزینی تجهیزات قدیمی گرمایشی و سرمایشی با مدل‌های پربازده، از جمله اقداماتی هستند که در کشورهای مختلف دنبال می‌شوند.
بر اساس گزارش وضعیت جهانی ساختمان‌ها و ساخت‌وساز در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ که برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد و ائتلاف جهانی ساختمان‌ها و ساخت‌وساز منتشر کرده‌اند، این بخش حدود ۳۷ درصد از انتشار جهانی دی‌اکسیدکربن را به خود اختصاص می‌دهد.
اجرای استانداردهای اجباری مصرف انرژی برای ساختمان‌های جدید، یکی از ابزارهای اصلی دولت‌ها برای کاهش اتلاف انرژی است. در کنار آن، نوسازی ساختمان‌های قدیمی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بخش بزرگی از ساختمان‌هایی که در دهه‌های آینده مورد استفاده قرار خواهند گرفت، هم‌اکنون ساخته شده‌اند.
بهبود عایق حرارتی، اصلاح سامانه‌های تهویه و گرمایش و استفاده از طراحی سازگار با اقلیم می‌تواند نیاز ساختمان‌ها به انرژی را کاهش دهد و هزینه‌های مصرف‌کنندگان را در بلندمدت کمتر کند.
لوازم خانگی کم‌مصرف و مدیریت هوشمند برق
جایگزینی تجهیزات پرمصرف با مدل‌های پربازده، یکی دیگر از راهکارهای رایج برای صرفه‌جویی انرژی است. یخچال، ماشین لباس‌شویی، سیستم‌های روشنایی و تجهیزات تهویه از جمله وسایلی هستند که ارتقای فناوری آن‌ها می‌تواند مصرف برق خانوارها را کاهش دهد.
برچسب‌های انرژی به مصرف‌کنندگان امکان می‌دهند میزان مصرف تجهیزات مختلف را با یکدیگر مقایسه کنند. در کنار آن، استانداردهای حداقل بهره‌وری می‌توانند از عرضه محصولات بسیار کم‌بازده جلوگیری کنند.
استفاده از لامپ‌های LED به‌جای لامپ‌های قدیمی نیز از روش‌های شناخته‌شده کاهش مصرف برق است. این لامپ‌ها برای تولید مقدار مشابهی از نور، معمولاً انرژی کمتری مصرف می‌کنند.
مدیریت هوشمند مصرف برق نیز در حال گسترش است. ترموستات‌های هوشمند، سامانه‌های کنترل روشنایی و تجهیزات متصل به شبکه می‌توانند مصرف را با توجه به نیاز واقعی تنظیم کنند. البته قیمت اولیه تجهیزات، دسترسی خانوارها به فناوری‌های جدید و کیفیت زیرساخت‌ها بر سرعت گسترش این راهکارها اثر می‌گذارند.
کنترل مصرف سرمایش؛ چالش مهم در دوره گرمایش زمین
با افزایش دمای هوا و گسترش استفاده از وسایل سرمایشی، مصرف برق برای خنک کردن ساختمان‌ها به یکی از چالش‌های مهم شبکه‌های انرژی تبدیل شده است. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، انرژی مصرفی برای سرمایش فضاها از سال ۲۰۰۰ تاکنون به‌طور متوسط بیش از چهار درصد در سال افزایش یافته است.
انتخاب کولر متناسب با مساحت ساختمان، استفاده از تجهیزات پربازده، سرویس منظم، تنظیم منطقی دمای ترموستات و جلوگیری از ورود گرمای بیرون از طریق درها و پنجره‌ها می‌تواند به کاهش مصرف برق کمک کند.
در مقیاس ساختمانی و شهری نیز عایق‌کاری سقف، استفاده از مصالح مناسب، طراحی سازگار با شرایط اقلیمی و ایجاد سایه با کمک درختان می‌تواند نیاز به سرمایش مصنوعی را کاهش دهد.
این اقدامات علاوه بر کاهش هزینه برق، به مدیریت تقاضا در دوره‌های اوج گرما کمک می‌کنند؛ دوره‌هایی که افزایش استفاده از کولرها می‌تواند فشار زیادی بر شبکه برق وارد کند.
اروپا؛ پیوند صرفه‌جویی انرژی با کاهش هزینه خانوارها
اتحادیه اروپا بهره‌وری انرژی را یکی از ابزارهای کاهش هزینه زندگی، تقویت امنیت انرژی و افزایش توان رقابتی صنایع می‌داند. کمیسیون اروپا در فوریه ۲۰۲۵ برنامه اقدام انرژی مقرون‌به‌صرفه را معرفی کرد که مجموعه‌ای از اقدامات کوتاه‌مدت و اصلاحات ساختاری را برای کاهش هزینه انرژی در نظر می‌گیرد.
برآورد کمیسیون اروپا نشان می‌دهد که این برنامه می‌تواند در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۵ میلیارد یورو صرفه‌جویی ایجاد کند. این رقم در برآوردهای اعلام‌شده تا سال ۲۰۳۰ به ۱۳۰ میلیارد یورو در سال و تا سال ۲۰۴۰ به ۲۶۰ میلیارد یورو در سال افزایش می‌یابد. این ارقام پیش‌بینی صرفه‌جویی هستند و نباید با میزان صرفه‌جویی تحقق‌یافته اشتباه گرفته شوند.
بهبود بهره‌وری ساختمان‌ها، توسعه فناوری‌های کم‌مصرف، گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر و جذب سرمایه‌گذاری در پروژه‌های کاهش مصرف، از محورهای این برنامه به شمار می‌روند.
آمریکا؛ استفاده از استانداردهای اجباری تجهیزات
در ایالات متحده، استانداردهای بهره‌وری انرژی برای لوازم خانگی و تجهیزات تجاری یکی از ابزارهای مهم کاهش مصرف به شمار می‌روند. بر اساس اطلاعات وزارت انرژی آمریکا در سال ۲۰۲۵، برنامه استانداردهای تجهیزات بیش از ۷۰ نوع محصول را پوشش می‌دهد.
طبق برآورد اعلام‌شده از سوی این وزارتخانه، استانداردهای اجراشده از سال ۱۹۸۷ در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰۵ میلیارد دلار کاهش هزینه قبوض انرژی برای خانوارها و کسب‌وکارها به همراه داشته‌اند.
هدف این سیاست آن است که با تعیین حداقل الزامات بهره‌وری، محصولات بسیار پرمصرف به‌تدریج از بازار کنار گذاشته شوند و تولیدکنندگان برای توسعه فناوری‌های کارآمدتر انگیزه بیشتری پیدا کنند. به این ترتیب، بخشی از صرفه‌جویی انرژی از طریق تغییر استانداردهای بازار حاصل می‌شود، نه صرفاً با تغییر رفتار مصرف‌کنندگان.
صنعت؛ کاهش مصرف بدون افت تولید
صنعت نیز ظرفیت قابل‌توجهی برای کاهش مصرف انرژی دارد. بخش مهمی از انرژی در کارخانه‌ها صرف راه‌اندازی موتورها، پمپ‌ها، سامانه‌های هوای فشرده، تولید بخار و فرایندهای حرارتی می‌شود. بهینه‌سازی این فرایندها می‌تواند بدون کاهش تولید، انرژی موردنیاز برای ساخت محصولات را کمتر کند.
استفاده از موتورهای پربازده، نصب درایوهای کنترل دور، شناسایی نشتی هوای فشرده، بازیابی گرمای تلف‌شده و بهینه‌سازی سامانه‌های بخار از جمله راهکارهای رایج در این حوزه هستند.
برای مثال، کنترل دور پمپ‌ها و فن‌ها امکان می‌دهد عملکرد تجهیزات متناسب با نیاز واقعی تنظیم شود. در فرایندهای حرارتی نیز می‌توان بخشی از گرمای خروجی را برای پیش‌گرمایش مواد یا آب به کار گرفت و از اتلاف انرژی جلوگیری کرد.
با این حال، گزارش آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که بهبود شدت انرژی در صنعت طی سال‌های اخیر کند شده است. این گزارش متوسط بهبود سالانه شدت انرژی صنعت از سال ۲۰۱۹ را کمتر از ۰.۵ درصد برآورد می‌کند؛ در حالی که این میزان در دهه قبل نزدیک به دو درصد بود.
این وضعیت بر ضرورت سرمایه‌گذاری در نوسازی تجهیزات، پایش مستمر مصرف و اجرای ممیزی‌های انرژی در واحدهای صنعتی تأکید می‌کند.
حمل‌ونقل؛ از خودروهای کم‌مصرف تا توسعه حمل‌ونقل عمومی
حمل‌ونقل یکی دیگر از حوزه‌های مهم صرفه‌جویی انرژی است. خودروهای کم‌مصرف، گسترش وسایل نقلیه برقی، توسعه حمل‌ونقل عمومی و افزایش امکان پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری می‌توانند وابستگی جابه‌جایی شهری به سوخت را کاهش دهند.
در سطح فردی، نگهداری صحیح خودرو، تنظیم باد لاستیک‌ها، پرهیز از شتاب‌گیری و ترمزگیری غیرضروری و انتخاب مسیر مناسب می‌تواند به کاهش مصرف سوخت کمک کند.
با این حال، کاهش پایدار مصرف انرژی در حمل‌ونقل تنها به رفتار رانندگان وابسته نیست. کیفیت حمل‌ونقل عمومی، طراحی شهرها، مدیریت ترافیک و فراهم کردن زیرساخت مناسب برای وسایل نقلیه برقی نیز اهمیت دارند.
همچنین، برقی‌سازی خودروها به‌تنهایی به معنای حذف کامل مصرف انرژی یا انتشار آلاینده‌ها نیست؛ میزان منافع زیست‌محیطی آن به بازده خودروها، شیوه تولید برق و شرایط زیرساخت انرژی بستگی دارد.
آیا صرفه‌جویی انرژی فقط به رفتار مردم وابسته است؟
تجربه جهانی نشان می‌دهد که نمی‌توان مسئولیت صرفه‌جویی انرژی را صرفاً بر دوش خانوارها گذاشت. بسیاری از عوامل تعیین‌کننده، از استاندارد ساخت ساختمان گرفته تا بازده تجهیزات عرضه‌شده در بازار و کیفیت فرایندهای صنعتی، پیش از مصرف نهایی انرژی شکل می‌گیرند.
برای مثال، خانواری که در ساختمانی فاقد عایق مناسب زندگی می‌کند، حتی با تنظیم دقیق وسایل گرمایشی و سرمایشی ممکن است نتواند به اندازه ساکنان یک ساختمان استاندارد در مصرف انرژی صرفه‌جویی کند. همچنین، قیمت اولیه تجهیزات کم‌مصرف ممکن است خرید آن‌ها را برای برخی خانوارها دشوار کند.
به همین دلیل، تسهیلات مالی، مشوق‌های جایگزینی تجهیزات فرسوده، استانداردهای اجباری و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها می‌توانند مکمل اقدامات فردی باشند. اندازه‌گیری دقیق مصرف، انتشار اطلاعات قابل‌فهم و اجرای مقررات کارآمد نیز به تبدیل اقدامات پراکنده به برنامه‌ای منسجم کمک می‌کند.
جهان هنوز با هدف بهره‌وری انرژی فاصله دارد
بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، نرخ بهبود بهره‌وری انرژی در جهان در سال ۲۰۲۵ به‌طور برآوردی به ۱.۸ درصد رسیده است؛ اما هدف جهانی مطرح‌شده در کنفرانس اقلیمی COP28 بر دوبرابر کردن متوسط نرخ سالانه بهبود بهره‌وری انرژی تا سال ۲۰۳۰ تأکید دارد.
رشد تقاضای صنعتی، افزایش مصرف برق برای سرمایش و فاصله میان فناوری‌های موجود و تجهیزات مورد استفاده، همچنان از موانع اصلی دستیابی به این هدف هستند.
در مجموع، تجربه کشورهای جهان نشان می‌دهد که صرفه‌جویی پایدار انرژی به ترکیبی از فناوری‌های کارآمد، اصلاح استانداردها، نوسازی ساختمان‌ها و صنایع، مدیریت تقاضا و حمایت از مصرف‌کنندگان نیاز دارد. هدف این سیاست‌ها کاهش رفاه یا محدود کردن خدمات ضروری نیست؛ بلکه تلاش می‌شود همان سطح از رفاه و تولید با مصرف انرژی کمتر تأمین شود.
برای پیگیری تازه‌ترین اخبار انرژی، اقتصاد سبز و تحولات اقتصادی جهان، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
