به نقل از اقتصاد کشور سرمایهگذاری در طلا طی سالهای اخیر از ویترین طلافروشیها به صفحه تلفن همراه منتقل شده است. پلتفرمهای آنلاین امکان خرید طلا با مبالغ پایینتر و بدون نیاز به نگهداری مستقیم را فراهم کردهاند، اما گسترش سریع این بازار پرسشهایی درباره نحوه نگهداری طلا، میزان ذخایر فیزیکی و سازوکار ایفای تعهدات پلتفرمها در برابر مشتریان ایجاد کرده است.
مسئله اصلی در بازار طلای آنلاین را میتوان در یک واژه خلاصه کرد: شفافیت. مشتری باید بداند طلایی که در حساب او ثبت شده کجا نگهداری میشود، چه میزان ذخیره فیزیکی در اختیار پلتفرم قرار دارد و چه سازوکاری برای تطبیق دارایی موجود با تعهدات پلتفرم در برابر کاربران وجود دارد.
چرا سرمایهگذاری طلا به موبایل منتقل شد؟
رشد قیمت طلا و افزایش تورم در سالهای اخیر، این فلز گرانبها را به یکی از گزینههای مورد توجه خانوارها برای حفظ ارزش دارایی تبدیل کرده است. در پنج سال گذشته، طلای جهانی ۱۳۱ درصد رشد کرده و نرخ دلار نیز بیش از ۷۹۰ درصد افزایش یافته است. این تغییرات در کنار کاهش قدرت خرید ریال، بخشی از رفتار سرمایهگذاری خانوارها را تحت تأثیر قرار داده است.
خرید طلای فیزیکی برای همه سرمایهگذاران ساده نیست. هزینه اجرت، اختلاف قیمت خرید و فروش، ریسک نگهداری و نیاز به سرمایه اولیه بیشتر از جمله عواملی هستند که میتوانند ورود مستقیم به بازار طلای فیزیکی را دشوار کنند.
در چنین شرایطی، پلتفرمهای آنلاین امکان خرید طلا با مبالغ پایینتر را فراهم کردند. کاربر میتواند به جای خرید یک قطعه طلای فیزیکی، بخشی از سرمایه خود را به طلا اختصاص دهد و معاملات را از طریق تلفن همراه انجام دهد. به این ترتیب، بخشی از بازار سنتی طلا وارد فضای دیجیتال شد.
رشد بازار طلای آنلاین و چالش نظارت
رشد سریع این پلتفرمها در شرایطی اتفاق افتاد که چارچوب نظارتی جامع و یکپارچه برای تمام ابعاد فعالیت آنها هنوز در حال شکلگیری بود. نهادهایی مانند وزارت صنعت، معدن و تجارت، اتحادیه کسبوکارهای مجازی و پلیس فتا در بخشهایی از فرآیند صدور مجوز، ثبت اطلاعات یا نظارت بر فعالیت این کسبوکارها نقش داشتهاند.
با این حال، فعالیت پلتفرم طلا تنها یک فعالیت اینترنتی نیست. این کسبوکارها با دارایی واقعی، مالکیت طلا، نگهداری ذخایر، تسویه و در برخی موارد تحویل فیزیکی سروکار دارند. بنابراین نظارت بر آنها نیازمند توجه همزمان به فعالیت دیجیتال و پشتوانه فیزیکی معاملات است.
در همین راستا، بانک مرکزی سامانهای برای نظارت بر فعالیت پلتفرمهای آنلاین طلا تعریف کرده است که اتصال پلتفرمها به آن در دستور کار قرار گرفته است. اجرای کامل این سازوکار که قرار بود از ابتدای شهریور عملیاتی شود، تا ۱۵ مهرماه تمدید شده است. اتصال پلتفرمها به یک سامانه واحد میتواند امکان نظارت منسجمتر بر فعالیت آنها و شفافیت بیشتر برای کاربران را فراهم کند.
پلتفرم طلا با بانک یکسان نیست
یکی از نکات مهم در تنظیمگری بازار طلای آنلاین، توجه به تفاوت ماهیت این پلتفرمها با بانکها و موسسات اعتباری است. بانکها بخشی از شبکه مالی و پولی کشور هستند و فعالیت آنها از مسیرهای مختلف با سایر اجزای نظام بانکی ارتباط دارد. در مقابل، پلتفرمهای آنلاین طلا چنین جایگاهی در شبکه بانکی ندارند.
به همین دلیل، چارچوب نظارتی این کسبوکارها باید متناسب با مدل فعالیت، نوع تعهدات و ماهیت دارایی آنها طراحی شود. اختلال در یک پلتفرم نیز بهتنهایی به معنای اختلال در کل بازار طلای آنلاین نیست و ارزیابی هر کسبوکار باید بر اساس ساختار فعالیت و میزان تعهدات آن انجام شود.
شفافیت موجودی؛ نقطه شروع اعتماد
مهمترین پرسش برای مشتری این است که طلای ثبتشده در حساب او واقعاً چه پشتوانهای دارد. میزان طلای فیزیکی موجود، محل نگهداری، مالکیت ذخایر و نحوه تطبیق موجودی با تعهدات مشتریان، از جمله اطلاعاتی هستند که میتوانند نقش مهمی در اعتماد کاربران داشته باشند.
پلتفرمها میتوانند با انتشار منظم اطلاعات درباره میزان طلای موجود، نحوه نگهداری، فرآیند تسویه و شرایط تحویل فیزیکی، بخشی از ابهامهای موجود را کاهش دهند. کاربر نیز باید پیش از خرید بداند طلای خریداریشده چگونه نگهداری میشود، چه نهادی بر آن نظارت دارد و در صورت بروز اختلاف، چه سازوکاری برای پیگیری حقوق او وجود خواهد داشت.
انتشار خبرهایی درباره اختلال در فعالیت برخی پلتفرمها نیز اهمیت این موضوع را بیشتر کرده است. در چنین شرایطی، مسئله اصلی برای سیاستگذار باید ایجاد سازوکاری باشد که بتواند میزان دارایی واقعی پلتفرمها و تعهدات آنها به مشتریان را بهصورت قابلراستیآزمایی مشخص کند.
پشتوانه فیزیکی طلا چگونه باید کنترل شود؟
یکی از سازوکارهای قابل بررسی برای کاهش ریسک، تفکیک پلتفرم معاملاتی از محل نگهداری طلای فیزیکی است. در این مدل، طلا میتواند در خزانهای مستقل نگهداری شود و موجودی آن بهصورت دورهای یا روزانه مورد بررسی قرار گیرد.
در چنین ساختاری، میزان طلای فیزیکی موجود در خزانه باید با میزان طلای ثبتشده به نام مشتریان تطابق داشته باشد. حسابرسی مستقل نیز میتواند ابزار دیگری برای بررسی این تطابق باشد.
نکته مهم این است که طلای متعلق به مشتریان نباید با دارایی خود پلتفرم مخلوط شود. تفکیک دارایی کاربران از دارایی شرکت، در کنار نگهداری طلا در یک ساختار مستقل و قابل نظارت، میتواند ریسکهای ناشی از تضاد منافع و ابهام در مالکیت را کاهش دهد.
سیاستگذاری بین توسعه و کنترل ریسک
سیاستگذار در برابر بازار طلای آنلاین الزاماً با انتخاب میان توسعه یا محدودسازی این کسبوکارها مواجه نیست. مسئله اصلی، طراحی قواعدی است که هم امکان فعالیت رسمی و شفاف را فراهم کند و هم ریسکهای مرتبط با دارایی مشتریان را کاهش دهد.
تعریف حداقل الزامات ذخایر، مشخص کردن نحوه نگهداری طلا، الزام به تطبیق موجودی با تعهدات، حسابرسی مستقل، انتشار اطلاعات برای کاربران و تعیین سازوکار روشن برای تحویل فیزیکی میتواند بخشی از این چارچوب را تشکیل دهد.
از سوی دیگر، محدود کردن مسیرهای رسمی خرید طلا در شرایطی که تقاضای خانوارها برای حفظ ارزش دارایی همچنان وجود دارد، میتواند بخشی از تقاضا را به سمت بازارهای کمشفافتر هدایت کند. بنابراین توسعه بازار رسمی و قابل نظارت میتواند در کنار تنظیمگری، به کاهش ریسک فعالیتهای غیرشفاف کمک کند.
اعتماد به طلای آنلاین از کجا میآید؟
اعتماد در بازار طلای آنلاین بیش از آنکه به تعداد کاربران یا سرعت معاملات وابسته باشد، به قابلیت اثبات پشتوانه داراییها بستگی دارد. هر پلتفرم باید بتواند نشان دهد به اندازه طلایی که به مشتریان اختصاص داده، پشتوانه فیزیکی در اختیار دارد و این پشتوانه تحت سازوکاری مستقل و قابل بررسی نگهداری میشود.
در این مسیر، وجود یک نهاد ناظر مشخص، خزانه مستقل، حسابرسی قابلراستیآزمایی و انتشار منظم اطلاعات میتواند به کاهش ابهامها کمک کند. در نهایت، طلای آنلاین زمانی میتواند به یک بازار رسمی و پایدار تبدیل شود که مشتری بداند دارایی او کجاست، چه میزان پشتوانه فیزیکی برای آن وجود دارد و در صورت بروز اختلاف، چه مرجعی مسئول رسیدگی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار بازار طلا، سرمایهگذاری، سیاستهای نظارتی و تحولات بازارهای مالی، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
