به نقل از اقتصاد کشور افزایش تنش‌های نظامی میان ایران و آمریکا، نگرانی‌ها درباره امنیت زیرساخت‌های دیجیتال خلیج فارس را افزایش داده است. هشدار محسن رضایی درباره احتمال هدف قرار گرفتن مراکز داده، کابل‌های ارتباطی و تأسیسات هوش مصنوعی در صورت ازسرگیری درگیری‌های گسترده، بار دیگر اهمیت زیرساخت‌های فناوری را در معادلات امنیتی منطقه برجسته کرده است. پیامدهای احتمالی چنین حملاتی می‌تواند از کشورهای درگیر فراتر برود و خدمات ارتباطی، اقتصادی و علمی در نقاط مختلف جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
تهدید زیرساخت‌های دیجیتال؛ فراتر از مرزهای درگیری نظامی
بر اساس گزارش آسوشیتدپرس در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۶، محسن رضایی در پیامی درباره احتمال تشدید دوباره جنگ هشدار داده و از کابل‌های ارتباطی، مراکز داده و تأسیسات هوش مصنوعی منطقه به‌عنوان اهداف احتمالی نام برده است. این اظهارات در شرایطی مطرح شده که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به درگیری‌ها و حل اختلافات بر سر تنگه هرمز با موانعی روبه‌روست.
الجزیره نیز در گزارشی تحلیلی که ۱۳ اکتبر منتشر شد، به آسیب‌پذیری زیرساخت‌های دیجیتال خاورمیانه پرداخت و توضیح داد که تمرکز بخش بزرگی از ظرفیت ارتباطی میان اروپا و آسیا در مسیرهای کابل‌های زیردریایی دریای سرخ، اهمیت امنیت این شبکه‌ها را افزایش داده است.
زیرساخت‌های دیجیتال امروز صرفاً ابزار دسترسی به اینترنت نیستند. بانک‌ها، بیمارستان‌ها، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی، شرکت‌های صنعتی و خدمات دولتی برای انجام فعالیت‌های روزمره به شبکه‌های ارتباطی، مراکز داده و سامانه‌های پردازش ابری وابسته‌اند. به همین دلیل، آسیب به این زیرساخت‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از محل وقوع حمله داشته باشد.
کابل‌های زیردریایی؛ حلقه ارتباطی اروپا و آسیا
کابل‌های زیردریایی یکی از اجزای اصلی شبکه جهانی ارتباطات هستند و حجم عظیمی از داده‌های بین‌المللی از طریق آن‌ها منتقل می‌شود. برآوردهای شرکت پژوهشی TeleGeography که در گزارش الجزیره به آن‌ها اشاره شده، نشان می‌دهد بیش از ۹۰ درصد ظرفیت انتقال داده میان اروپا و آسیا از مسیر کابل‌های عبوری از دریای سرخ می‌گذرد.
این تمرکز جغرافیایی باعث می‌شود اختلال در مسیرهای اصلی، بسته به شدت خسارت و ظرفیت شبکه‌های جایگزین، بر کیفیت ارتباطات، سرعت انتقال داده و هزینه ارائه خدمات دیجیتال اثر بگذارد. آسیب به کابل‌ها ممکن است دسترسی کاربران و کسب‌وکارها در کشورهایی را مختل کند که هزاران کیلومتر از محل حادثه فاصله دارند.
تعمیر کابل‌های زیردریایی نیز در شرایط جنگی می‌تواند با دشواری‌هایی مانند محدودیت دسترسی، خطرات امنیتی و نیاز به دریافت مجوزهای لازم روبه‌رو شود. از این رو، پیشگیری از آسیب به این شبکه‌ها و ایجاد مسیرهای جایگزین از موضوعات مهم در افزایش تاب‌آوری ارتباطات بین‌المللی به شمار می‌رود.
مراکز داده و هوش مصنوعی چرا اهمیت دارند؟
مراکز داده میزبان سامانه‌های ذخیره‌سازی اطلاعات، پردازش ابری و محاسبات مورد نیاز برای توسعه و اجرای مدل‌های هوش مصنوعی هستند. این مراکز برای فعالیت پایدار به برق مستمر، تجهیزات سرمایشی و ارتباطات قابل اتکا نیاز دارند.
در نتیجه، برای از کار افتادن یک مرکز داده لزوماً نیازی به تخریب کامل سرورها نیست. اختلال در تأمین برق، سیستم‌های سرمایشی یا ارتباطات می‌تواند فعالیت مجموعه را مختل کند و دسترسی کاربران و شرکت‌های وابسته به خدمات آن را تحت تأثیر قرار دهد.
گزارش الجزیره همچنین به حملات پیشین به برخی زیرساخت‌های دیجیتال در منطقه اشاره کرده است. بر اساس این گزارش، خدمات وب آمازون اعلام کرده بود که در جریان حملات ماه مارس، دو مرکز آن در امارات متحده عربی مستقیماً هدف پهپادها قرار گرفته‌اند و حمله‌ای در نزدیکی یکی از مراکز این شرکت در بحرین نیز به زیرساخت‌های آن آسیب فیزیکی وارد کرده است.
این رویدادها نشان می‌دهد زیرساخت‌های تجاری و فناوری، حتی در صورت قرار نداشتن در خط مقدم درگیری، ممکن است در معرض خطر قرار گیرند. پیامد چنین اختلال‌هایی می‌تواند به خدمات بانکی، ذخیره‌سازی داده‌ها و فعالیت شرکت‌هایی منتقل شود که به این مراکز وابسته‌اند.
تشدید تنش‌ها چه اثری بر سرمایه‌گذاری فناوری دارد؟
توسعه هوش مصنوعی، ساخت مراکز داده و گسترش شبکه‌های ارتباطی به سرمایه‌گذاری‌های سنگین و برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد. این پروژه‌ها معمولاً با مشارکت شرکت‌ها، دانشگاه‌ها و سرمایه‌گذاران بین‌المللی اجرا می‌شوند و برای پیشرفت به ثبات نسبی و اطمینان از تداوم فعالیت‌ها احتیاج دارند.
افزایش خطر حمله به زیرساخت‌ها می‌تواند محاسبات اقتصادی پروژه‌های فناوری را تغییر دهد. شرکت‌ها ممکن است برای اجرای طرح‌های جدید محتاط‌تر شوند، هزینه‌های امنیتی و بیمه افزایش یابد و سرمایه‌گذاران در انتخاب محل استقرار مراکز داده بازنگری کنند. همچنین، دولت‌ها ممکن است منابع بیشتری را به حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی اختصاص دهند.
این پیامدها به معنای توقف قطعی سرمایه‌گذاری در منطقه نیست، اما افزایش ریسک‌های امنیتی می‌تواند بر هزینه، زمان‌بندی و جغرافیای توسعه پروژه‌های هوش مصنوعی اثر بگذارد.
رقابت کشورهای خلیج فارس برای تبدیل شدن به قطب هوش مصنوعی
کشورهای منطقه طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در حوزه هوش مصنوعی و مراکز داده انجام داده‌اند. امارات متحده عربی با مشارکت شرکت‌های فناوری بین‌المللی، پروژه‌های بزرگ هوش مصنوعی را دنبال می‌کند. عربستان سعودی نیز از طریق شرکت Humain و سایر برنامه‌های توسعه فناوری، در پی گسترش ظرفیت‌های پردازشی و کاربردهای هوش مصنوعی است.
قطر نیز برای توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و مراکز داده سرمایه‌گذاری کرده است. این برنامه‌ها بخشی از تلاش کشورهای منطقه برای متنوع‌سازی اقتصاد و کاهش وابستگی به درآمدهای سنتی انرژی محسوب می‌شوند.
با این حال، افزایش خطرات امنیتی می‌تواند بر جذابیت سرمایه‌گذاری در این کشورها اثر بگذارد. شرکت‌هایی که محل استقرار مراکز داده را انتخاب می‌کنند، علاوه بر هزینه انرژی و دسترسی به شبکه، عواملی مانند امنیت فیزیکی، پایداری سیاسی و امکان بازیابی خدمات پس از حادثه را نیز در نظر می‌گیرند.
در چنین شرایطی، توسعه مسیرهای ارتباطی جایگزین، توزیع جغرافیایی ظرفیت‌های پردازشی و تقویت سازوکارهای پشتیبان می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها کمک کند.
مسئولیت تصمیم‌گیران در جلوگیری از گسترش بحران
تهدید زیرساخت‌های دیجیتال، ضرورت بررسی پیامدهای فرامرزی تصمیم‌های نظامی را برجسته می‌کند. آمریکا از بازیگران مهم اقتصاد جهانی فناوری است و شرکت‌های این کشور نقش گسترده‌ای در رایانش ابری، هوش مصنوعی، نیمه‌رساناها و شبکه‌های دیجیتال دارند. در عین حال، زیرساخت‌های مورد استفاده این شرکت‌ها در کشورهای مختلف مستقر هستند و بخشی از یک اکوسیستم بین‌المللی را تشکیل می‌دهند.
از این رو، تشدید درگیری‌ها می‌تواند منافع اقتصادی و فناوری بازیگران مختلف را در معرض خطر قرار دهد؛ از افزایش نااطمینانی در بازارهای فناوری گرفته تا اختلال در خدماتی که شرکت‌ها، پژوهشگران و شهروندان کشورهای گوناگون به آن‌ها وابسته‌اند.
در عین حال، تهدید اعلام‌شده از سوی مقام ایرانی نیز نگرانی‌هایی درباره احتمال گسترش دامنه اهداف در یک درگیری احتمالی ایجاد کرده است. حفاظت از زیرساخت‌های غیرنظامی و جلوگیری از اختلال در خدمات حیاتی، از موضوعاتی است که در هرگونه تلاش برای کاهش تنش باید مورد توجه قرار گیرد.
ثبات سیاسی؛ پیش‌شرط توسعه پایدار علم و فناوری
پروژه‌های علمی و فناورانه در خلأ شکل نمی‌گیرند. توسعه شبکه‌های ارتباطی، ساخت مراکز داده و پیشرفت هوش مصنوعی به همکاری‌های بین‌المللی، سرمایه‌گذاری مستمر و دسترسی پایدار به انرژی و ارتباطات نیاز دارد.
در محیطی که احتمال حمله نظامی یا قطع ارتباطات بین‌المللی افزایش می‌یابد، برنامه‌ریزی برای پروژه‌های چندساله دشوارتر می‌شود. این مسئله به‌ویژه برای هوش مصنوعی اهمیت دارد؛ فناوری‌ای که به ظرفیت پردازشی بالا، مراکز داده بزرگ و شبکه‌های ارتباطی پایدار وابسته است.
به همین دلیل، کاهش تنش و حفظ صلح تنها موضوعاتی سیاسی و امنیتی نیستند، بلکه بر شرایط توسعه اقتصادی، پژوهش‌های علمی و گسترش فناوری نیز اثر می‌گذارند.
پیامدهای احتمالی جنگ می‌تواند از خاورمیانه فراتر برود
گزارش‌های منتشرشده درباره تهدید زیرساخت‌های دیجیتال منطقه نشان می‌دهد که وابستگی متقابل کشورها، دامنه پیامدهای احتمالی درگیری را افزایش داده است. اختلال در یک مسیر ارتباطی یا مرکز داده ممکن است بر خدماتی اثر بگذارد که در مناطق دورتر از محل حادثه ارائه می‌شوند.
همچنین، افزایش ریسک‌های امنیتی می‌تواند هزینه توسعه پروژه‌های علمی و دیجیتال را بالا ببرد و تصمیم‌های سرمایه‌گذاری را در کشورهای مختلف تغییر دهد. در جهانی که بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی به شبکه‌های دیجیتال وابسته است، تاب‌آوری زیرساخت‌ها و وجود مسیرهای جایگزین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در نهایت، تهدید مراکز داده، کابل‌های ارتباطی و تأسیسات هوش مصنوعی هشداری درباره آسیب‌پذیری زیرساخت‌هایی است که بخش مهمی از زندگی اقتصادی و علمی جهان به آن‌ها وابسته شده است. کاهش تنش‌های نظامی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و فراهم کردن محیطی باثبات برای سرمایه‌گذاری، می‌تواند در حفظ ارتباطات جهانی و تداوم پیشرفت علمی نقش مهمی داشته باشد.
برای پیگیری تازه‌ترین اخبار اقتصاد جهانی، فناوری، هوش مصنوعی و تحولات خلیج فارس، همراه اقتصاد کشور باشید.
