به گزارش اقتصاد کشور، در سالهای اخیر، تداوم تورم بالا و کاهش قدرت خرید، رفتار مصرفی خانوارهای ایرانی را دستخوش تغییرات قابل توجهی کرده است. کارشناسان معتقدند در چنین شرایطی، الگوی مصرف از خریدهای بلندمدت و سرمایهای به سمت هزینهکرد برای نیازها و لذتهای کوتاهمدت تغییر کرده؛ تغییری که در ادبیات اقتصادی با مفاهیمی مانند «اثر رژلب»، «مصرف جبرانی»، «مصرف هویتی» و «اقتصاد دوپامین» شناخته میشود.
شاید در نگاه اول، شلوغ بودن کافهها، مراکز خرید یا حضور کالاهای گرانقیمت مانند تلفنهای هوشمند در دست برخی افراد، با آمارهای رسمی تورم و کاهش قدرت خرید تناقض داشته باشد؛ اما بررسی دقیقتر نشان میدهد این تصاویر لزوماً نشانه بهبود وضعیت اقتصادی نیست، بلکه بازتاب تغییر نگاه مردم به آینده و شیوه مصرف در اقتصاد تورمی است.
تورم، منطق پسانداز را تغییر داده است
در شرایطی که قیمت کالاها با سرعتی بسیار بیشتر از درآمدها افزایش مییابد، بسیاری از خانوارها دیگر انگیزهای برای پسانداز بلندمدت ندارند. کاهش مداوم ارزش پول باعث شده اهدافی مانند خرید خانه، خودرو یا سرمایهگذاری، هر سال دورتر از دسترس قرار گیرد و در نتیجه بخشی از مردم ترجیح دهند منابع مالی خود را برای نیازها یا خواستههای امروز هزینه کنند.
این تغییر رفتار به معنای افزایش رفاه نیست؛ بلکه بسیاری از خانوارها با استفاده از پساندازهای گذشته، خریدهای قسطی یا حتی استقراض، هزینههای جاری زندگی را تأمین میکنند.
وقتی خریدهای قسطی به کالاهای روزمره رسید
یکی از مهمترین نشانههای تغییر اقتصاد مصرف در ایران، گسترش خرید اقساطی کالاهای اساسی است. اگر در گذشته خرید قسطی بیشتر برای مسکن، خودرو یا لوازم خانگی رایج بود، امروز مواد غذایی، پوشاک و حتی کالاهای مصرفی روزانه نیز به فهرست خریدهای اعتباری اضافه شدهاند.
این روند نشان میدهد درآمد بسیاری از خانوارها دیگر پاسخگوی هزینههای جاری نیست و بخشی از درآمد آینده، پیش از دریافت، صرف تأمین نیازهای امروز میشود.
«اثر رژلب» و اقتصاد دوپامین چیست؟
کارشناسان اقتصادی معتقدند در دورههای رکود یا تورم شدید، برخی افراد به جای خرید کالاهای سرمایهای که دیگر توان تهیه آنها را ندارند، به خرید کالاها یا خدماتی روی میآورند که هزینه کمتری دارد اما احساس رضایت و آرامش کوتاهمدتی ایجاد میکند. این پدیده در اقتصاد با عنوان «اثر رژلب» شناخته میشود.
از سوی دیگر، «اقتصاد دوپامین» به رفتاری اشاره دارد که افراد برای کاهش فشارهای روانی ناشی از نااطمینانی اقتصادی، به خریدهای کوچک یا تجربههای لذتبخش کوتاهمدت مانند رفتن به کافه، سفرهای کوتاه یا خرید برخی کالاهای برند روی میآورند؛ رفتارهایی که بیش از آنکه ناشی از رفاه باشد، واکنشی به شرایط دشوار اقتصادی است.
تورم، آینده را کمرنگ کرده است
اقتصاددانان معتقدند یکی از مهمترین آثار تورم مزمن، کاهش انگیزه برای برنامهریزی بلندمدت است. زمانی که مردم احساس کنند پسانداز امروز، آنها را در آینده به هدفی مانند خرید خانه یا خودرو نمیرساند، ترجیح میدهند بخشی از منابع خود را در زمان حال مصرف کنند.
در چنین شرایطی، خرید یک کالای گرانقیمت لزوماً نشانه ثروت نیست؛ بلکه گاهی حاصل ناامیدی از تحقق اهداف بزرگتر و تلاشی برای حفظ بخشی از ارزش دارایی یا کسب رضایت کوتاهمدت در برابر کاهش مداوم قدرت خرید است.
برای اطلاع از تازهترین تحلیلهای اقتصادی، گزارشهای بازار و بررسی روندهای معیشتی، اخبار اقتصاد کشور را دنبال کنید.
