به نقل از اقتصاد کشور گسترش هوش مصنوعی مولد در جهان با سرعتی بیسابقه ادامه دارد، اما جهانیشدن این فناوری لزوماً به معنای توزیع برابر ظرفیت استفاده از آن نیست. دادههای بینالمللی نشان میدهد اگرچه کشورهای با درآمد متوسط نیز سهم قابلتوجهی از استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد دارند، بخش مهمی از زیرساخت، مهارت و ظرفیت بهرهبرداری همچنان در کشورهای ثروتمند متمرکز است؛ موضوعی که برای کشورهایی مانند ایران، مسئله زمان و هزینه تأخیر در پذیرش فناوری را پررنگتر میکند.
استفاده از هوش مصنوعی افزایش یافته، اما شکاف همچنان باقی است
بانک جهانی اعلام کرده است که در میانه سال ۲۰۲۵، بیش از ۴۰ درصد ترافیک جهانی ChatGPT از کشورهای با درآمد متوسط میآمد و کشورهایی مانند هند، برزیل، اندونزی و ویتنام در میان بازارهای مهم این فناوری قرار داشتند. با این حال، استفاده و ظرفیت هوش مصنوعی همچنان در کشورهای ثروتمند تمرکز بیشتری دارد.
دادههای مایکروسافت نیز در حال حاضر نشانهای از بستهشدن سریع این فاصله نشان نمیدهد. بر اساس شاخص این شرکت، سهم استفادهکنندگان از هوش مصنوعی مولد در نیمکره شمالی از ۲۲.۹ درصد در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ به ۲۷.۵ درصد در سهماهه نخست ۲۰۲۶ رسیده است.
در نیمکره جنوبی نیز این سهم از ۱۳.۱ درصد به ۱۵.۴ درصد افزایش یافته است. بنابراین استفاده از هوش مصنوعی مولد در هر دو گروه افزایش داشته، اما فاصله میان آنها از ۹.۸ واحد درصد به ۱۲.۱ واحد درصد رسیده است.
البته این شاخص بر دادههای مایکروسافت متکی است و نباید آن را اندازهگیری کاملی از کل میزان استفاده جهانی از هوش مصنوعی دانست. با این حال، همین دادهها تصویری از یک روند مهم ارائه میکنند: سرعت انتشار فناوری افزایش یافته، اما ظرفیت بهرهبرداری از آن با همان سرعت در همه کشورها رشد نکرده است.
مسئله ایران فقط ورود فناوری نیست
برای ایران، مسئله اصلی صرفاً موافقت یا مخالفت کلی با فناوریهای جدید نیست؛ مسئله مهمتر، زمان است. در دورههایی که فناوریهایی مانند برق یا راهآهن طی چند دهه در جهان گسترش پیدا میکردند، چند سال تأخیر لزوماً موقعیت یک کشور را بهطور بنیادی تغییر نمیداد.
اما سرعت انتشار فناوریهای دیجیتال این معادله را تغییر داده است. دادههای WIPO نشان میدهد اینترنت بهطور متوسط در فاصلهای حدود شش سال و فناوری 4G در فاصلهای حدود دو سال میان کشورها پذیرفته شدهاند. در چنین شرایطی، چند سال تأخیر میتواند بخش قابلتوجهی از عمر یک فناوری را از بین ببرد.
فاصله ایران در 5G؛ نمونهای از هزینه تأخیر
توسعه 5G نمونه روشنی از این تفاوت است. ایران در سال ۲۰۲۴ بیش از ۹۴ درصد پوشش 4G داشت، اما پوشش 5G در کشور به ۸.۲ درصد میرسید. در همان زمان، پوشش 5G در کشورهای پردرآمد به حدود ۸۴ درصد رسیده بود.
این مقایسه بهتنهایی علت ایجاد شکاف را مشخص نمیکند، اما ابعاد آن را نشان میدهد. فاصله میان نسلهای فناوری فقط به میزان دسترسی کاربران محدود نیست و میتواند بر شکلگیری کسبوکارها، مهارت نیروی انسانی، زیرساختهای دیجیتال و توان رقابت اقتصادی نیز اثر بگذارد.
هوش مصنوعی به زیرساختهای بیشتری نیاز دارد
در فناوریهای جدید، هزینه تأخیر ممکن است حتی بیشتر از گذشته باشد. هوش مصنوعی صرفاً یک سرویس اینترنتی نیست که پس از رفع یک محدودیت بتوان آن را بهسرعت وارد چرخه استفاده کرد. توسعه گسترده این فناوری به مجموعهای از زیرساختها از جمله اتصال مناسب، دیتاسنتر، رایانش ابری، قدرت محاسباتی، داده و نیروی انسانی ماهر نیاز دارد.
بانک جهانی نیز همین مجموعه را در شمار پایههای اصلی توان کشورها برای استفاده از هوش مصنوعی قرار میدهد. بنابراین فاصله فناوری تنها با فراهمشدن دسترسی به یک ابزار یا پلتفرم از بین نمیرود و ایجاد ظرفیت داخلی برای استفاده مؤثر از فناوری نیز اهمیت دارد.
چند سال تأخیر ممکن است به فاصله یک نسل فناوری تبدیل شود
در چنین شرایطی، پرسش سیاستگذاری دیگر فقط این نیست که چه زمانی اجازه دهیم یک فناوری وارد کشور شود. پرسش مهمتر این است که هنگام تصمیمگیری، مرزهای فناوری در کجا قرار دارند و چه میزان از زیرساخت، دانش، مهارت و تجربهای که کشورهای دیگر در این فاصله ایجاد کردهاند، باید جبران شود.
دادههای دو قرن WIPO نشان میدهد فناوریها در دوره کنونی سریعتر از گذشته در جهان منتشر میشوند. دادههای مربوط به 5G، اینترنت و هوش مصنوعی نیز نکته دیگری را برجسته میکنند: هرچه سرعت انتشار فناوری بیشتر شود، فرصت جبران عقبماندگی نیز کوتاهتر خواهد شد.
در فناوری اطلاعات، چند سال تأخیر دیگر لزوماً فقط چند سال تأخیر نیست؛ این فاصله میتواند به معنای عبور از یک نسل فناوری و ورود جهان به مرحلهای جدید باشد. از این منظر، چالش اصلی برای ایران تنها دسترسی به فناوریهای نو نیست، بلکه ایجاد زیرساخت و ظرفیت لازم برای همگامی با سرعت تغییرات فناوری است.
برای دنبالکردن تازهترین تحلیلها و اخبار حوزه فناوری، هوش مصنوعی و اقتصاد دیجیتال، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
