به نقل از اقتصاد کشور برنامه بانک مرکزی برای عرضه تا سقف ۲ میلیارد دلار اسکناس به مردم، علاوه بر تأثیر احتمالی بر بازار ارز، از منظر سیاست پولی نیز قابل بررسی است. این طرح که در مرحله نخست با عرضه یک میلیارد دلار و امکان خرید تا سقف ۱۰ هزار دلار برای هر فرد بالای ۱۸ سال آغاز شد، می‌تواند حجم قابل‌توجهی ریال از خریداران دریافت کند. پرسش اصلی این است که آیا هدف صرفاً افزایش عرضه ارز و مدیریت نوسانات بازار است یا این عملیات می‌تواند به جمع‌آوری نقدینگی ریالی نیز کمک کند؟
فروش ۲ میلیارد دلار؛ محاسبه حجم ریال دریافتی
بر اساس اعلام منتشرشده درباره برنامه بانک مرکزی، عرضه اسکناس ارز تا سقف ۲ میلیارد دلار در دستور کار قرار گرفته و مرحله نخست آن با یک میلیارد دلار آغاز شده است. در این طرح، افراد بالای ۱۸ سال می‌توانند با ارائه کارت ملی تا سقف ۱۰ هزار دلار ارز خریداری کنند.
اگر کل ۲ میلیارد دلار با نرخ هر دلار ۲۵۹ هزار تومان فروخته شود، مبلغ ریالی حاصل از این معامله به حدود ۵۱۸ هزار میلیارد تومان می‌رسد. اگر نرخ فروش در یک سناریوی فرضی به ۲۶۲ هزار تومان برسد، این رقم به حدود ۵۲۴ هزار میلیارد تومان افزایش خواهد یافت.
این ارقام محاسباتی‌اند و به معنای فروش قطعی تمام ۲ میلیارد دلار یا تحقق درآمدی به همین میزان برای دولت نیستند. مبلغ نهایی به حجم واقعی فروش و نرخ اعمال‌شده در زمان انجام معاملات بستگی دارد.
تفاوت جمع‌آوری ریال با درآمد دولت چیست؟
دریافت ریال در برابر فروش ارز، به‌خودی‌خود به معنای تأمین درآمد دولت نیست. در این فرایند، بانک مرکزی بخشی از دارایی ارزی خود را در برابر دریافت ریال واگذار می‌کند. اگر ریال دریافتی از چرخه فعال پولی خارج بماند، عملیات می‌تواند اثر انقباضی داشته باشد؛ اما اگر منابع بعداً از طریق حساب‌های دولت یا شبکه بانکی دوباره به اقتصاد بازگردد، اثر اولیه ممکن است کاهش یابد یا خنثی شود.
از این رو، برای ارزیابی اثر پولی طرح باید مشخص شود منابع ریالی حاصل از فروش ارز در کدام حساب‌ها ثبت می‌شوند، چه تغییری در ترازنامه بانک مرکزی ایجاد می‌کنند و آیا در ادامه دوباره به چرخه مخارج دولت یا اعتباردهی بانکی بازمی‌گردند یا خیر.
آیا عرضه ارز می‌تواند قیمت دلار را کنترل کند؟
افزایش عرضه رسمی ارز می‌تواند بخشی از تقاضای بازار را پاسخ دهد و فشار خرید در بازار آزاد را کاهش دهد. با این حال، میزان اثرگذاری این سیاست به حجم واقعی عرضه، میزان تقاضا، انتظارات معامله‌گران و تداوم مداخله بستگی دارد.
نرخ فروش اولیه ۲۵۹ هزار تومانی نیز می‌تواند به‌عنوان یک مرجع قیمتی در ذهن بخشی از فعالان بازار مطرح شود؛ اما این نرخ به‌تنهایی تضمین‌کننده تثبیت قیمت در بازار آزاد نیست. همچنین افزایش احتمالی نرخ عرضه در آینده باید به‌عنوان یک سناریو بررسی شود، نه نشانه‌ای قطعی از تصمیم بعدی بانک مرکزی.
اگر بازار این سیاست را نشانه‌ای از تداوم عرضه ارز و توان مداخله بانک مرکزی بداند، ممکن است به تعدیل انتظارات کمک کند. در مقابل، اگر عرضه محدود یا ناپایدار ارزیابی شود، اثر آن بر قیمت‌ها می‌تواند کوتاه‌مدت باشد.
نقش تحریم، تورم و انتظارات در بازار ارز
نرخ ارز تنها از میزان عرضه روزانه دلار تأثیر نمی‌گیرد. تحریم‌ها، وضعیت درآمدهای ارزی، کسری بودجه، تورم، رشد نقدینگی و انتظارات درباره ارزش آینده ریال نیز در شکل‌گیری قیمت نقش دارند.
به همین دلیل، فروش اسکناس می‌تواند در کوتاه‌مدت به مدیریت تقاضا کمک کند، اما پایداری اثر آن به شرایط بنیادی اقتصاد و هماهنگی سیاست‌های ارزی، پولی و مالی وابسته است. اگر فشارهای ساختاری ادامه یابد، افزایش عرضه به‌تنهایی لزوماً مسیر بلندمدت نرخ ارز را تغییر نخواهد داد.
هزینه فرصت واگذاری ذخایر ارزی
فروش ارز به خانوارها به معنای انتقال بخشی از دارایی ارزی بانک مرکزی به بخش خصوصی است. این اقدام می‌تواند تقاضای برخی متقاضیان را از بازار غیررسمی به کانال رسمی منتقل کند، اما در عین حال باید از منظر استفاده‌های جایگزین از منابع ارزی نیز ارزیابی شود.
برای نمونه، تخصیص ارز به واردات مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای می‌تواند در صورت تأمین به‌موقع و استفاده مؤثر، به فعالیت تولیدی کمک کند؛ در حالی که فروش اسکناس به مردم، هدف و پیامد متفاوتی دارد. انتخاب میان این گزینه‌ها به اولویت‌های سیاست‌گذار و شرایط منابع ارزی بستگی دارد.
چه شاخص‌هایی موفقیت سیاست بانک مرکزی را مشخص می‌کنند؟
برای تشخیص اینکه عرضه ارز تا چه اندازه به تثبیت بازار یا انقباض پولی منجر شده است، صرفاً بررسی قیمت دلار در روزهای نخست کافی نیست. حجم واقعی فروش، تغییرات پایه پولی و نقدینگی، وضعیت حساب‌های دولت نزد بانک مرکزی و تغییرات ذخایر ارزی نیز باید بررسی شوند.
در نهایت، برنامه عرضه ۲ میلیارد دلار می‌تواند هم‌زمان با هدف مدیریت بازار ارز، بر حجم ریال در گردش نیز اثر بگذارد. با این حال، اینکه جمع‌آوری ریال هدف اصلی این سیاست باشد یا منابع حاصل از آن برای تأمین مخارج دولت استفاده شود، بدون اطلاعات دقیق از جریان وجوه و ترازنامه‌های مرتبط قابل اثبات نیست.
برای پیگیری تازه‌ترین تحلیل‌ها درباره سیاست‌های ارزی بانک مرکزی، نرخ دلار و تحولات نقدینگی، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
