به نقل از اقتصاد کشور گزارش سال ۱۴۰۴ گروه دیجیکالا، تصویری از تغییر رفتار مصرفکننده ایرانی در سالی پرتنش ارائه میدهد؛ سالی که جنگ، تورم و قطعی اینترنت نهتنها حجم خرید، بلکه زمانبندی، ترکیب کالاها و شیوه پرداخت مشتریان را نیز تغییر داد. ارزش کالاهای فروختهشده در دیجیکالا ۹۱.۵ درصد رشد کرد، اما همزمان میانگین قیمت کالاها ۷۴ درصد افزایش یافت و در دوره جنگ، تعداد سفارشهای روزانه تقریباً نصف شد.
دیجیکالا در سال ۱۴۰۴ روزانه ۵.۶ میلیون بازدیدکننده و ۴.۴ میلیون جستوجو داشته است. در پایان سال نیز بیش از ۴۲۶ هزار فروشنده فعال و ۹۷۰۰ همکار تماموقت در این مجموعه فعالیت میکردند و تعداد کالاهای عرضهشده از ۱۵.۳ میلیون کالا عبور کرد. دامنه فعالیت این پلتفرم نیز به بیش از ۲۷۴۰ شهر و روستا رسیده است.
رشد ۹۱.۵ درصدی فروش در سایه تورم
رشد ارزش کالاهای فروختهشده را نمیتوان مستقل از افزایش قیمتها تفسیر کرد. در حالی که ارزش فروش دیجیکالا در سال ۱۴۰۴، ۹۱.۵ درصد افزایش یافته، میانگین قیمت کالاها نیز ۷۴ درصد بیشتر شده است. بنابراین بخشی قابلتوجه از رشد اسمی فروش را باید در شرایط تورمی اقتصاد ایران جستوجو کرد و این رشد لزوماً به معنای افزایش مشابه در حجم واقعی خرید نیست.
در واقع، اعداد گزارش نشان میدهد بازار تجارت الکترونیکی در سالی که قدرت خرید خانوارها تحت فشار قرار داشت، همزمان با افزایش ارزش ریالی معاملات، تغییر محسوسی در الگوی مصرف و انتخاب کالا تجربه کرده است.
جنگ چگونه خرید ایرانیها را تغییر داد؟
یکی از بخشهای مهم گزارش به رفتار کاربران در دوره جنگ اختصاص دارد. دیجیکالا دو دوره درگیری نظامی در سال ۱۴۰۴ را بررسی کرده و نشان داده است که در روزهای جنگ، میانگین سفارشهای روزانه حدود ۴۹ درصد کاهش یافته و نرخ لغو سفارش نیز ۳۳ درصد افزایش پیدا کرده است.
با وجود این کاهش، اندازه سبد خرید تقریباً ثابت مانده بود. این موضوع نشان میدهد کاربران در دوران بحران الزاماً کالاهای کمتری در هر خرید انتخاب نمیکردند، بلکه دفعات خرید کاهش یافته بود.
پس از آتشبس، تعداد سفارشها حدود ۱۰۰ درصد نسبت به دوران جنگ افزایش یافت و حتی از سطح پیش از جنگ فراتر رفت. این الگو میتواند نشاندهنده به تعویق افتادن بخشی از تقاضا در دوره بحران باشد؛ به این معنا که همه تقاضا از بین نرفته، بلکه زمان خرید آن تغییر کرده است.
از مبلمان تا باتری؛ اولویت خرید در بحران تغییر کرد
تغییر رفتار مصرفکننده تنها به تعداد سفارشها محدود نبود و نوع کالاهای مورد جستوجو و خرید نیز تغییر کرد.
در دوران جنگ، فروش روزانه کالاهای بادوامی مانند مبلمان و لوازم خانگی برقی بین ۵۱ تا ۶۱ درصد کاهش یافت. در مقابل، کالاهایی مانند دارو و مکمل، پاوربانک، باتری و تجهیزات مرتبط با برق اضطراری سهم بیشتری از خریدها را به خود اختصاص دادند.
حتی چند روز پیش از شروع رسمی جنگ نیز نشانههایی از افزایش تقاضا برای کالاهایی مانند کنسرو و آب معدنی دیده شد. فهرست جستوجوهای کاربران نیز تغییر مشابهی را نشان داد؛ برنج هندی، دوربین شکاری، پنل خورشیدی، پرچم ایران و سیمکارت سفید در دوره جنگ به جمع جستوجوهای پرتکرار راه پیدا کردند.
این تغییرات نشان میدهد رفتار خرید در دوره بحران میتواند بهسرعت از مصرف عادی به سمت تأمین نیازهای فوری و آمادگی برای شرایط نامطمئن حرکت کند.
قطعی اینترنت، لجستیک را هم تحت تأثیر قرار داد
قطعی اینترنت و از کار افتادن GPS نیز عملیات لجستیکی را با چالش مواجه کرد. دیجیکالا اعلام کرده است رانندگان دیجیاکسپرس با استفاده از نسخه آفلاین اپلیکیشن به فعالیت خود ادامه دادند.
بر اساس گزارش این شرکت، نرخ تحویل بهموقع سفارشها در کل سال به ۹۳.۲۷ درصد رسید و افت این شاخص عمدتاً به همان دو دوره بحرانی نسبت داده شده است.
تورم فقط قیمتها را بالا نبرد؛ ترکیب سبد خرید را تغییر داد
اگر جنگ یک شوک ناگهانی به رفتار مصرفکننده وارد کرد، تورم در تمام طول سال فشار خود را بر سبد خرید خانوارها اعمال کرد.
بر اساس دادههای گزارش، هزینه تهیه یک وعده قرمهسبزی برای یک خانواده چهار نفره از ۶۳۲ هزار تومان در ابتدای سال به بیش از یک میلیون و ۴۷۷ هزار تومان در پایان سال رسید؛ یعنی ۱۳۴ درصد افزایش. ماکارونی با سویا نیز ۱۳۹ درصد گرانتر شد و قیمت روغن سرخکردنی و کره گیاهی بهترتیب ۳۰۵ و ۳۰۴ درصد افزایش یافت.
اثر این افزایش قیمت را میتوان در رفتار خرید پروتئین نیز مشاهده کرد. سهم ریالی گوشت از سبد خرید خواروبار ۲۰ درصد کاهش یافته و تعداد سفارشهای حاوی پروتئین نیز ۳۴ درصد کمتر شده است. در کالاهای بهداشتی نیز قیمت شامپو ۱۱۷ درصد و خمیردندان ۹۵ درصد افزایش داشته است.
این دادهها نشان میدهد تورم صرفاً باعث گرانتر شدن همان سبد خرید قبلی نشده، بلکه در برخی گروهها ترکیب خرید مصرفکننده نیز تغییر کرده است.
وقتی تخفیف به بخشی از استراتژی خرید تبدیل میشود
در چنین شرایطی، تخفیف اهمیت بیشتری برای مصرفکننده پیدا کرده است. در سال ۱۴۰۴، ۴۱.۵ درصد از کل فروش دیجیکالا با تخفیف انجام شده است.
بلکفرایدی نیز یکی از نقاط اوج فعالیت این پلتفرم بود. بیش از ۱۵.۵ میلیون کالا به ارزش ۱۵ هزار میلیارد تومان در این کمپین فروخته شد؛ رقمی که نسبت به بلکفرایدی سال ۱۴۰۳ رشد ۱۲۰ درصدی داشته است. رکورد بازدید روزانه دیجیکالا نیز با ۱۶.۶ میلیون بازدید در همین دوره ثبت شد.
اهمیت این دادهها در شرایطی که فشار تورمی افزایش یافته، فقط به حجم فروش محدود نمیشود. تخفیف میتواند در تصمیم خرید مشتری نقش پررنگتری پیدا کند و به یکی از عوامل مهم انتخاب میان کالاها تبدیل شود.
رشد ۲۲۱ درصدی خرید اعتباری؛ مردم خرید را قسطیتر کردند
یکی دیگر از نشانههای تغییر رفتار مصرفکننده را میتوان در رشد سرویسهای اعتباری مشاهده کرد. مجموع خرید اعتباری کاربران دیجیپی در سال ۱۴۰۴، ۲۲۱ درصد افزایش یافت و اعتبار سازمانی کسبوکارها نیز ۱۴۱ درصد رشد کرد.
دیجیپی در پایان سال در بیش از پنج هزار برند و فروشگاه حضوری در ۳۱ استان پذیرنده داشت. افزایش استفاده از اعتبار در کنار رشد قیمت کالاها نشان میدهد بخشی از مصرفکنندگان برای حفظ امکان خرید، بیش از گذشته به ابزارهای پرداخت اعتباری متکی شدهاند.
به این ترتیب، تجارت الکترونیکی دیگر فقط مسئله پیدا کردن و خرید کالا نیست و تأمین مالی خرید نیز به بخشی از این اکوسیستم تبدیل شده است.
دیجیکالا در حال تبدیل شدن به چیزی فراتر از فروشگاه آنلاین
یکی از روندهای مهم گزارش ۱۴۰۴، گسترش فعالیت دیجیکالا به حوزههایی خارج از فروش مستقیم کالا است. میانگین فروش سالانه هر فروشنده از ۸۳۱ میلیون تومان در سال ۱۴۰۳ به ۱.۲ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسید و سهم برندهای ایرانی از کل فروش نیز از ۴۷ به ۵۰ درصد افزایش یافت.
تعداد فروشندگان بخش بومی و محلی نیز به ۱۸ هزار و ۲۳۱ نفر رسید. در بخش B2B نیز ارزش کل معاملات ۶۶ درصد و تعداد سفارشها ۳۲ درصد افزایش پیدا کرد. تعداد خردهفروشان فعال در این بخش ۱۴۵ درصد رشد داشت و سفارشهای ثبتشده در کانال خردهفروشان نیز ۳۴۹ درصد بیشتر شد.
این روند نشان میدهد مدل فعالیت این پلتفرم بهتدریج از رابطه کلاسیک فروشگاه و مصرفکننده فراتر رفته و فروشندگان، کسبوکارها، خدمات مالی و کانالهای توزیع جدید را نیز دربر گرفته است.
ورود به فروشگاه فیزیکی و رقابت بر سر خرید روزمره
سال ۱۴۰۴ همچنین سال ورود بخشی از فعالیت این پلتفرم به فضای فیزیکی بود. دو شعبه حضوری سوپرمارکت دیجیکالا در تهران افتتاح شدند و هرکدام بیش از هشت هزار محصول در ۱۱۳ گروه کالایی ارائه میکنند.
در بخش آنلاین نیز سوپرمارکت فوری با رشد ۸۰ درصدی مشتری مواجه شد و فعالیت خود را به ۲۲ استان گسترش داد. این روند نشان میدهد مرز میان خرید آنلاین و فیزیکی در حال کمرنگتر شدن است و شرکتهای تجارت الکترونیکی برای پاسخ به نیازهای روزمره مصرفکنندگان، به مدلهای ترکیبی روی آوردهاند.
هوش مصنوعی در خدمت انتخاب کالا
دیجیکالا در سال ۱۴۰۴ استفاده از هوش مصنوعی را نیز به شکل جدیتری وارد تجربه خرید کرد. دستیار هوشمند این پلتفرم بیش از ۲.۵ میلیون مکالمه با حدود ۱.۱۷ میلیون کاربر یکتا داشته است.
خلاصهسازی نظرات نیز ماهانه حدود یک میلیون کاربر را پوشش داده و جستوجوی تصویری رشد ۲۰ برابری را تجربه کرده است.
با توجه به تنوع بیش از ۱۵ میلیون کالا، چنین ابزارهایی میتوانند یکی از مسائل اصلی تجارت الکترونیکی را هدف قرار دهند: اینکه کاربر چگونه از میان حجم بسیار زیادی از گزینهها، محصول مناسب خود را پیدا کند. بنابراین رقابت در این بازار تنها بر سر موجودی کالا نیست و کمک به انتخاب نیز به بخشی از تجربه خرید تبدیل شده است.
تصویری از اقتصاد ایران در آینه دیجیکالا
گزارش سال ۱۴۰۴ دیجیکالا در نهایت بیش از آنکه فقط درباره عملکرد یک شرکت باشد، تصویری از تغییر رفتار مصرفکننده ایرانی ارائه میکند.
کاهش ۴۹ درصدی سفارشها در دوره جنگ، رشد استفاده از اعتبار، کاهش خرید پروتئین، افزایش شدید قیمت برخی کالاهای اساسی، رشد تقاضا برای کالاهای مرتبط با شرایط اضطراری و جهش خرید پس از آتشبس، همگی نشان میدهند رفتار مصرفکننده در حال سازگار شدن با اقتصادی پرنوسان و محیطی پرریسک است.
از سوی دیگر، دیجیکالا نیز در پاسخ به این تغییرات در حال گسترش فعالیت خود از یک فروشگاه آنلاین به مجموعهای شامل خدمات اعتباری، فروش B2B، سوپرمارکت، فروشگاه فیزیکی و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی است.
بنابراین شاید مهمترین نکته گزارش، نه فقط رشد ۹۱.۵ درصدی ارزش کالاهای فروختهشده یا عرضه بیش از ۱۵.۳ میلیون کالا، بلکه تغییری باشد که پشت این اعداد دیده میشود: مصرفکننده ایرانی در سال ۱۴۰۴ الزاماً بیشتر خرید نکرد، بلکه متفاوتتر خرید کرد؛ خرید را به تعویق انداخت، بیشتر به تخفیف توجه کرد، از اعتبار استفاده کرد و در دوره بحران، اولویتهای خود را تغییر داد.
برای مطالعه آخرین اخبار و تحلیلهای اقتصاد دیجیتال، تجارت الکترونیکی و تغییرات رفتار مصرفکننده، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
