به نقل از اقتصاد کشور ناترازی سوخت دیگر مسئله‌ای نیست که بتوان آن را صرفاً با افزایش تولید یا واردات مدیریت کرد. عبور مصرف از ظرفیت تولید داخلی، علاوه بر تحمیل هزینه‌های اقتصادی، وابستگی به واردات و آسیب‌پذیری در برابر محدودیت‌های ارزی و تحولات سیاسی و امنیتی را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، کاهش مصرف می‌تواند یکی از کم‌هزینه‌ترین مسیرها برای مدیریت ناترازی انرژی باشد.
اگر تنها ۱۰ درصد از مصرف سوخت در بخش حمل‌ونقل کاهش پیدا کند، میزان صرفه‌جویی حاصل می‌تواند بخش قابل توجهی از سوخت مورد نیاز برای جبران ناترازی را پوشش دهد. بنابراین، مسئله صرفاً صرفه‌جویی اقتصادی نیست؛ بلکه کاهش مصرف می‌تواند به کاهش نیاز به واردات، کاهش فشار بر شبکه تأمین انرژی و افزایش حاشیه امنیت انرژی کشور منجر شود.
کاهش مصرف؛ مکمل افزایش تولید و واردات
برآوردهای موجود از واردات روزانه حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون لیتر سوخت حکایت دارد؛ رقمی که نشان می‌دهد حتی کاهش ۱۰ درصدی مصرف نیز می‌تواند اثر قابل توجهی بر معادله تأمین انرژی کشور داشته باشد. از این منظر، سیاست‌گذاری برای مدیریت ناترازی نباید صرفاً بر افزایش تولید بنزین یا واردات بیشتر متمرکز باشد و مدیریت تقاضا نیز باید سهم مشخصی در این برنامه داشته باشد.
یکی از مهم‌ترین مسیرهای کاهش مصرف، توسعه حمل‌ونقل عمومی و اشتراکی است. جایگزین شدن بخشی از سفرهای انفرادی با تاکسی، تاکسی اشتراکی، اتوبوس، مترو و دیگر شیوه‌های حمل‌ونقل عمومی می‌تواند مصرف سوخت را کاهش دهد. البته تغییر رفتار شهروندان زمانی پایدار خواهد بود که حمل‌ونقل عمومی از نظر کیفیت، زمان دسترسی، ایمنی و هزینه، توان رقابت با خودرو شخصی را داشته باشد.
نقش حمل‌ونقل اشتراکی و فناوری در کاهش مصرف
تاکسی‌های اینترنتی نیز می‌توانند بخشی از راهکار مدیریت مصرف سوخت باشند. استفاده مشترک چند مسافر از یک خودرو، از نظر مصرف انرژی بهره‌وری بیشتری نسبت به استفاده هم‌زمان چند خودرو با یک سرنشین دارد. از این منظر، فناوری می‌تواند در کنار سیاست‌های انرژی به بهینه‌سازی الگوی سفر کمک کند؛ مشروط بر اینکه ظرفیت پلتفرم‌های حمل‌ونقل صرفاً از منظر نظارتی دیده نشود و در سیاست‌گذاری مصرف انرژی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
در کنار این موارد، استفاده هدفمند از سوخت‌های جایگزین نیز اهمیت دارد. توسعه خودروهای دوگانه‌سوز، گاز طبیعی و در بلندمدت خودروهای برقی و هیبریدی می‌تواند فشار وارد بر مصرف بنزین را کاهش دهد. با این حال، تحقق این هدف نیازمند زیرساخت، سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی مستمر است و با تصمیم‌های مقطعی نمی‌توان انتظار تغییر پایدار در رفتار مصرف‌کنندگان داشت.
کاهش سفرهای غیرضروری؛ حلقه دیگر مدیریت مصرف
کاهش سفرهای غیرضروری نیز بخش دیگری از راهکار مدیریت تقاضای سوخت است. توسعه دورکاری، خدمات الکترونیکی، دولت هوشمند و تجمیع خدمات شهری می‌تواند تعداد سفرهای روزانه را کاهش دهد. حذف یک سفر کوتاه شاید در مقیاس فردی تأثیر چندانی نداشته باشد، اما زمانی که میلیون‌ها سفر روزانه در سطح کشور محاسبه شود، همین تغییرات کوچک می‌تواند به صرفه‌جویی قابل توجهی منجر شود.
در کنار الگوی سفر، بهره‌وری خودروها نیز یکی از موضوعات مهم در مصرف سوخت است. سرانه مصرف سوخت خودروها در کشور حدود ۵ لیتر عنوان می‌شود، در حالی که این رقم در ترکیه حدود ۴ لیتر است. این اختلاف نشان می‌دهد بخشی از مسئله ناترازی را باید در بهره‌وری مصرف جست‌وجو کرد؛ مسئله‌ای که صرفاً با تغییر خودرو حل نمی‌شود و اصلاح الگوی تردد و حمل‌ونقل را نیز ضروری می‌کند.
ناترازی انرژی؛ مسئله تولید یا مصرف؟
در شرایطی که حتی کشورهایی مانند تاجیکستان برای تأمین بخشی از نیاز سوختی خود به بازار ایران چشم دوخته‌اند، مدیریت منابع انرژی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ایران از دارندگان بزرگ منابع انرژی در جهان است، اما هم‌زمان با چالش ناترازی در برخی حامل‌های انرژی مواجه شده است. این وضعیت نشان می‌دهد مسئله امروز فقط میزان تولید نیست و نحوه و میزان مصرف نیز باید در مرکز سیاست‌گذاری قرار گیرد.
اگر کاهش ۱۰ درصدی مصرف سوخت به یک هدف ملی تبدیل شود، تحقق آن نمی‌تواند صرفاً بر توصیه به مردم برای صرفه‌جویی متکی باشد. سیاست‌گذار باید مجموعه‌ای از ابزارهای اقتصادی، حمل‌ونقل عمومی کارآمد، زیرساخت سوخت‌های جایگزین، حمایت از حمل‌ونقل اشتراکی و برنامه کاهش سفرهای غیرضروری را در کنار یکدیگر قرار دهد.
کاهش ۱۰ درصدی مصرف شاید در نگاه نخست هدفی محدود به نظر برسد، اما در مقیاس میلیون‌ها لیتر سوخت مصرفی روزانه، می‌تواند اثری مشابه ایجاد یک منبع جدید برای تأمین انرژی داشته باشد. هر لیتر سوختی که مصرف نمی‌شود، به معنای کاهش نیاز به تأمین، حمل، واردات و تخصیص ارز است. از این منظر، صرفه‌جویی در مصرف سوخت دیگر صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه می‌تواند به بخشی از سیاست راهبردی کشور برای مدیریت ناترازی و تقویت امنیت انرژی تبدیل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحولات حوزه انرژی و سوخت، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
