به نقل از اقتصاد کشور بانک مرکزی با ابلاغ دستورالعملی جدید، مسیر اعتباری تازهای برای تأمین ارز برخی واردکنندگان ایجاد کرده است. بر اساس این دستورالعمل، تولیدکنندگان و واردکنندگان مشمول میتوانند بهای ارز مورد نیاز خود را از طریق صدور یا انتقال «اوراق گام ویژه» به فروشنده ارز پرداخت کنند و دیگر ملزم نیستند معادل ریالی کل سفارش را بهصورت نقدی در مرکز مبادله تأمین کنند.
در این سازکار، متقاضی همچنان باید هزینههای نقلوانتقال و کارمزدهای ریالی مربوط را پرداخت کند، اما الزام به تأمین نقدی کل ارزش ریالی ارز از ابتدا برداشته شده است. به این ترتیب، اعتبار بانکی میتواند جای بخشی از نقدینگی مورد نیاز بنگاه برای خرید ارز را بگیرد.
اوراق گام به فرآیند تأمین ارز واردات متصل شد
دستورالعمل تأمین ارز واردکنندگان تجهیزات مرتبط با ناوگان جادهای، ریلی، هوایی و دریایی از طریق اوراق گام ویژه در بستر مرکز مبادله ارز و طلای ایران به شبکه بانکی ابلاغ شده است. دامنه مشمولان این دستورالعمل از تولیدکنندگان و بازرگانان واردکننده مواد اولیه تا واردکنندگان روغن موتور، لاستیک و لوازم یدکی ناوگان سنگین و همچنین موتور و قطعات هواپیما، کشتی، لوکوموتیو و تجهیزات ریلی را دربرمیگیرد.
اهمیت این تغییر در اتصال دو زیرساخت مالی و ارزی است؛ از یک سو بازار رسمی ارز و از سوی دیگر اعتبار بانکی زنجیرهای. در این مدل، بنگاه میتواند بدون خروج فوری کل منابع نقدی خود، فرآیند خرید ارز را انجام دهد و پرداخت ریالی مرتبط را تا زمان سررسید اوراق به آینده منتقل کند.
کاهش فشار نقدینگی واردکنندگان
در سازکار معمول خرید ارز، واردکننده باید منابع ریالی لازم برای ارزش سفارش ارزی را تأمین کند. این الزام میتواند برای بنگاهی که همزمان با هزینه خرید مواد اولیه، تولید، دستمزد و سرمایه در گردش مواجه است، فشار نقدینگی ایجاد کند.
دستورالعمل جدید این بخش از فرآیند را تغییر میدهد. بر اساس آن، تأمین ارزش سفارش ارز در کیف پول ریالی متقاضی یا مؤسسه اعتباری نزد مرکز مبادله موضوعیت ندارد و وجه ریالی ارز میتواند از طریق اوراق گام ویژه پرداخت شود.
در این مدل، بانک عامل به درخواست خریدار ارز، اوراق گام ویژه را صادر یا اوراق موجود را به ذینفعی فروشنده ارز منتقل میکند. معامله در بستر مرکز مبادله انجام میشود و گواهی تحقق معامله مرکز مبادله، مبنای عملیات بانک عامل قرار میگیرد.
در نتیجه، فروشنده ارز بهجای دریافت فوری تمام معادل ریالی معامله، یک تعهد اعتباری بانکی دریافت میکند و واردکننده نیز میتواند منابع نقد خود را تا زمان سررسید اوراق حفظ کند. این سازکار میتواند فشار تأمین سرمایه در گردش در زمان واردات را کاهش دهد.
اوراق گام از زنجیره تولید به بازار ارز میرسد
اوراق گام از ابتدا با هدف تأمین مالی زنجیرهای طراحی شد؛ به این معنا که بهجای پرداخت تسهیلات نقدی جدید در هر حلقه زنجیره تولید، تعهد اعتباری بانک میان بنگاهها منتقل شود و نیاز به نقدینگی کاهش پیدا کند.
اتصال این ابزار به مرکز مبادله، دامنه استفاده از این منطق را گسترش میدهد. در اینجا اوراق گام از ابزاری برای تسویه میان بنگاههای داخلی فراتر رفته و به ابزار پرداخت بخشی از فرآیند خرید ارز برای واردات تبدیل میشود.
بانک در این ساختار اعتبار ریالی را لزوماً بهصورت وجه نقد در اختیار واردکننده قرار نمیدهد، اما با صدور تعهد اعتباری، امکان انجام معامله ارزی را برای او فراهم میکند. در نتیجه، بنگاه میتواند ارز مورد نیاز واردات را تأمین و پرداخت ریالی مرتبط با آن را در قالب سررسید اوراق به آینده منتقل کند.
چه واردکنندگانی مشمول طرح هستند؟
استفاده از این ظرفیت برای همه واردکنندگان بهصورت عمومی باز نشده و به گروههای مشخصی محدود است. تشخیص مشمولان نیز به تأیید وزارتخانه ذیربط وابسته است.
تولیدکنندگان و بازرگانان واردکننده مواد اولیه و واردکنندگان برخی اقلام مورد استفاده در حملونقل در دامنه این سیاست قرار گرفتهاند. روغن موتور، لاستیک و لوازم یدکی ناوگان سنگین باری و مسافری جادهای، موتور هواپیما، کشتی و لوکوموتیو، قطعات یدکی هواپیما و قطار و برخی تجهیزات مرتبط با ریل از جمله موارد تصریحشده در دستورالعمل هستند.
خرید ارز و ارسال حواله نیز باید با ثبت سفارش و عاملیت بانک صادرکننده اوراق گام ویژه انجام شود و استفاده از این مسیر به ارائه تأییدیه کتبی مدیران کل وزارتخانه ذیربط وابسته است. بنابراین، ابزار جدید یک مسیر اعتباری هدفمند برای گروههایی است که در زنجیره تأمین و حملونقل دارای اولویت تشخیص داده شدهاند.
در سمت عرضه ارز نیز محدودیتهایی وجود دارد. شرکتهای پالایشی و پتروشیمی و هلدینگهای مرتبط، شرکتهای فولادی، فلزات اساسی رنگین و فرآوردههای نفتی از استفاده از این بخشنامه بهعنوان فروشنده ارز مستثنا شدهاند. بنابراین، این سازکار در چارچوب مشخصی از عرضه و تقاضای ارز طراحی شده و قرار نیست جایگزین تمام روشهای موجود بازار شود.
قیمت ارز با اوراق گام تعیین نمیشود
اعتباریشدن بخش ریالی معامله به معنای تعیین اداری قیمت ارز نیست. بر اساس دستورالعمل، نرخ عملیاتی فروش ارز بر مبنای نرخ توافقی میان فروشنده و خریدار ارز تعیین میشود. مرکز مبادله بستر انجام معامله است و اوراق گام ویژه شیوه پرداخت بخش ریالی معامله را تغییر میدهد.
از این منظر، قیمت ارز و شیوه تأمین ریال مورد نیاز برای پرداخت آن دو موضوع متفاوت هستند. سیاست جدید روی شیوه پرداخت تمرکز دارد و هدف اصلی آن کاهش نیاز بنگاه به نقدینگی فوری است، نه ارزانکردن ارز.
به همین دلیل، ارزیابی موفقیت این سیاست را باید با شاخصهایی مانند حجم استفاده از اوراق، تعداد معاملات، میزان ارز تأمینشده از این مسیر و اثر آن بر سرمایه در گردش بنگاههای مشمول سنجید.
فرصت ۶ ماهه برای آزمون ابزار جدید
امکان خرید ارز از طریق صدور یا انتقال اوراق گام ویژه طبق دستورالعمل، حداکثر تا شش ماه پس از ابلاغ بخشنامه برقرار است. این بازه میتواند فرصتی برای سنجش عملکرد ابزار جدید در شبکه بانکی و مرکز مبادله باشد.
یکی از عوامل تعیینکننده در اجرای این سیاست، میزان استقبال بنگاههای مشمول و پذیرش اوراق از سوی فروشندگان ارز است. ظرفیت عملی این ابزار به همکاری سه ضلع واردکننده، بانک عامل و فروشنده ارز وابسته خواهد بود.
بانک نیز در این ساختار صرفاً واسطه انتقال اوراق نیست. صدور اوراق گام ویژه مبتنی بر ارزیابی اعتباری و تعهد بانک است و بنابراین توسعه استفاده از آن به ظرفیت اعتبارسنجی، سقفهای اعتباری و مدیریت ریسک شبکه بانکی وابسته خواهد بود.
پیوند سیاست ارزی با تأمین مالی زنجیرهای
اهمیت دستورالعمل تازه در اتصال دو حوزهای است که پیش از این عمدتاً جدا از یکدیگر دیده میشدند. از یک سو توسعه تأمین مالی زنجیرهای و ابزارهایی مانند اوراق گام دنبال شده و از سوی دیگر مرکز مبادله به بستر رسمی خرید و فروش ارز تبدیل شده است. اکنون اعتبار ایجادشده در شبکه بانکی میتواند مستقیماً در انجام یک معامله ارزی مورد استفاده قرار گیرد.
برای واردکننده، نتیجه این اتصال آن است که ارز میتواند امروز تأمین شود، اما همه معادل ریالی آن الزاماً همان روز از نقدینگی بنگاه خارج نشود. برای شبکه بانکی نیز بهجای پرداخت مستقیم تسهیلات نقدی، تعهد اعتباری جای بخشی از پرداخت نقد را میگیرد.
در نهایت، میزان موفقیت این سیاست به مقدار پوشش نیاز واقعی بنگاهها به نقدینگی، حجم ارز معاملهشده با اوراق گام ویژه و توان بنگاههای استفادهکننده برای مدیریت بهتر سرمایه در گردش بستگی دارد. در صورت پذیرش مناسب از سوی فروشندگان ارز و فراهم بودن ظرفیت اعتباری بانکها، اوراق گام میتواند از ابزار تأمین مالی زنجیره تولید فراتر رفته و به یکی از ابزارهای مکمل تأمین مالی واردات در شبکه رسمی تبدیل شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحولات حوزه بانک، تأمین مالی و سیاستهای ارزی، به اقتصاد کشور مراجعه کنید.
